Wat zijn de kenmerken van hoogbegaafdheid?


Terug naar toolkit!


Naar checklist!


Naar blog!

Wat zijn de kenmerken van hoogbegaafdheid?

“Is mijn kind hoogbegaafd?’ Deze vraag spookt misschien al wel een tijdje in je achterhoofd. Je hebt vast al gemerkt dat die vraag niet makkelijk te beantwoorden is, want ieder kind is immers uniek!

De term ‘hoogbegaafdheid’ en ook het feit dat je misschien niet direct ziet wat je meent te moeten zien, roept in veel gevallen emoties en onmacht op. Is het niet bij jezelf dan is het wel bij je omgeving In dit blog leg ik je uit waarom er zoveel misverstanden ontstaan rondom hoogbegaafdheid en aan welke eigenschappen je kunt herkennen of je kind hoogbegaafd is. Om het je makkelijk te maken heb ik alle eigenschappen ook nog even in een checklist gezet. De download vind je onderaan de pagina.

Opschepperij??

‘Jij ziet vast veel ouders die hun kind op een voetstuk willen zetten’. Deze opmerking hoor ik heel regelmatig, en niets is minder waar. Voordat ouders me bellen, hebben ze vaak al heel wat hindernissen genomen om ervoor te zorgen dat hun kind zich fijn voelt en/of met plezier naar school gaat. En als ouders er niet in slagen dit doel te bereiken, verzamelen ze de moed om hulp in te roepen.

Ouders spreken dan hun vermoeden uit dat hun kind meer kan dan het laat zien op school en dat dat mogelijk de reden is dat hun kind niet gelukkig is. ‘En neeeee, hoogbegaafd zal het wel niet zijn.’ Ze willen niet overkomen als een ouder die opschept. Het maakt hen vaak niet eens uit of een kind wel of niet hoogbegaafd is. Het enige dat ze willen is dat hun kind weer gelukkig wordt. Herken je dat?

Torenhoge verwachtingen

Veel ouders van hoogbegaafde kinderen maar ook de kinderen zelf, hebben zelfs een enorme hekel aan de term ‘hoogbegaafdheid’. Het roept bij de buitenwereld namelijk vaak torenhoge verwachtingen op. Er zijn nog steeds mensen die denken dat hoogbegaafde kinderen altijd topprestaties laten zien. En dat is zeker niet altijd het geval.

Dit kan o.a. te maken hebben met hun persoonlijkheidskenmerken.  Er zit namelijk een essentieel verschil tussen hoogbegaafde en hoogintelligentie kinderen. En dat is niet de hoogte van het IQ, zoals vaak wordt gedacht.
Misschien denk jij nu ook wel waarom we nou ‘hoogbegaafd’  zeggen in plaats van slim, intelligent, talentvol of meerbegaafd?

Meer dan intelligentie

Hoogbegaafdheid is niet een uitspraak waarmee we laten weten hoe we iemand waarderen, maar gewoon een beschrijvende term.
Er zijn veel wetenschappers die hebben nagedacht over de definitie van hoogbegaafdheid. Iedereen is het er wel over eens dat de term ‘hoge intelligentie’ niet volstaat om hoogbegaafdheid mee te omschrijven. Veel wetenschappers gebruiken een model als ze op een beknopte manier willen laten zien waar het bij hoogbegaafdheid om draait. 

Binnen het onderwijs is het meest gehanteerde model voor de verklaring van hoogbegaafdheid, het model van de wetenschappers Renzulli en Mönks. Volgens Renzulli moeten er, om van hoogbegaafdhed te kunnen spreken in elk geval de volgende drie persoonlijkheidskenmerken aanwezig zijn: buitengewone capaciteiten, creativiteit en motivatie. Hij noemt dit het drieringenmodel (1978)

Dit model heeft Mönks uitgebreid tot het Meerfactorenmodel (1985). Hij gaat er vanuit dat de mens per definitie een sociaal wezen is. En volgens hem betekent dat, dat er een goede wisselwerking moet zijn met het gezin, de school en de vrienden: je moet immers zelf voldoende sociaal vaardig zijn, in staat zijn om op een positieve manier om te gaan met anderen maar anderen in je omgeving moeten jou ook de ruimte en de kansen geven.

Een intelligentie van 130 of meer, een vroege ontwikkeling, het uitblinken op meerdere gebieden, gemakkelijk kunnen leren, het goed leggen van (causale) verbanden, goed analyseren, denksprongen, hoog abstractieniveau, hoge mate van zelfstandigheid, een brede interesse, een bijzonder gevoel voor humor en een hoge mate van interesse zijn kenmerken van hoogbegaafdheid.

Dit zijn vaak de kenmerken die men vooral in het onderwijs verwacht te zien. Als deze factoren altijd zichtbaar zouden zijn dan zou het niet moeilijk zijn om hoogbegaafde kinderen te herkennen en uit te dagen zodat ze passende prestaties kunnen halen. In de praktijk blijkt dit in veel gevallen toch anders te lopen.

Persoonlijkheidskenmerken: het ‘zijnsluik’

Dat hoogbegaafde kinderen zeker niet altijd topprestaties laten zien kan o.a. te maken hebben met hun persoonlijkheid, ook wel ‘zijnskenmerken’ genoemd.
In veel wetenschappelijke modellen ligt de nadruk vooral op de cognitieve elementen van hoogbegaafdheid. Maar wetenschappers en psychologen zijn er inmiddels gelukkig wel van overtuigd dat er ook sprake is van bepaalde overeenkomstige persoonlijkheidseigenschappen bij hoogbegaafden.

 Prof. dr. Kieboom, o.a. auteur van ‘Hoogbegaafd, als je kind (g)een Einstein is’, vat deze kenmerken samen in ‘het zijnsluik’. Hierin stelt zij dat hoogbegaafde kinderen allemaal individuen zijn met een eigen identiteit en kenmerken, die ook bij kinderen met een ‘normale’ ontwikkeling kunnen voorkomen. Hoogbegaafde kinderen vragen echter in dat opzicht een andere aanpak. Het zijnsluik bevat vier bijzondere kenmerken:

1. Perfectionisme – faalangst

Perfectionisme is onlosmakelijk verbonden met hoogbegaafdheid. Daarmee doelen we op de hoge doelstellingen die hoogbegaafden zichzelf opleggen. Deze hoge zelfopgelegde norm kan leiden tot faalangst en vluchtgedrag. Ze willen bepaalde dingen ineens helemaal niet meer doen of geven voortijdig op. Denk aan de kleuter in de klas die niet wil kleuren of schilderen. Niet omdat het niet van kleuren houdt of omdat ie het niet kan, maar omdat het kind een beeld heeft van hoe de kleurplaat er uiteindelijk uit moet zien en waaraan het kind niet kan voldoen: verkeerde kleur grijs, niet zo mooi als in een boek, etc.

2. Rechtvaardigheidsgevoel

Voor hoogbegaafde kinderen zijn regels en gemaakte afspraken en beloftes erg belangrijk. Als deze verbroken worden zonder goede reden leidt dat tot veel discussie.
Het rechtvaardigheidsgevoel komt ook tot uiting in idealisme. Hoogbegaafde kinderen zijn vaak erg begaan met onrechtvaardige wereldgebeurtenissen of rampen zoals aardbevingen, bedreigde diersoorten en armoede. 

3. Hooggevoeligheid

Deze hooggevoeligheid kan op verschillende manieren tot uiting komen: psychomotorisch, zintuigelijk, intellectueel, beeldend en emotioneel.
De emotionele intensiteit en overweldigende energie zie je maar moeilijk over het hoofd. Soms leidt de intense waarneming en beleving tot grote angsten. Hoogbegaafde kinderen zijn vaak banger en ongeruster dan andere kinderen. Ze zijn zich er sterk van bewust wat er zou kunnen gebeuren. Ze doorzien zaken snel maar door het gebrek aan levenservaring missen ze de realiteitszin. Ze lijken in de optiek van anderen snel van een mug een olifant te maken of afwijzingen zwaar op te nemen

4. Kritische instelling

Hoogbegaafde kinderen zijn erg opmerkzaam en zijn vaak zeer kritisch. Ze leggen de lat hoog voor zichzelf maar zeker ook voor anderen. Soms zijn ze erg volhardend en kunnen blijven hangen in hun overtuiging. Heeft de leerkracht op de eerste dag van het nieuwe schooljaar een situatie ‘verkeerd’ afgehandeld, dan wordt dit door een hoogbegaafd kind niet vergeten. En dan kan het gebeuren dat de leerkracht de rest van het schooljaar niets meer goed kan doen. In de ‘strijd’ die hierop volgt zal de leerling zich heel zelden gewonnen geven.

Afwijkend van de norm of een eigen ontwikkeling?

Bovenstaande kenmerken leiden nog regelmatig tot de misvatting dat het gedrag van hoogbegaafde kinderen gezien wordt als iets abnormaals. Dit kan weer leiden tot misdiagnoses zoals ADHD of ASS.
Iemand die veel onderzoek heeft gedaan naar de ontwikkeling en het gedrag van hoogbegaafde kinderen is de Poolse psychiater Kazimierz Dabrowski (1902-1980).

Hij is de grondlegger van de theorie van de positieve desintegratie. Met deze theorie laat hij ons inzien dat de ontwikkeling niet afwijkt van de norm maar dat hoogbegaafde kinderen een geheel eigen ontwikkeling doormaken. Een ontwikkeling die niet volgens standaard verloopt maar voor het individuele kind een gezonde, vanzelfsprekende ontwikkeling is.

Geen enkel kind gelijk

Zoals alle kinderen van elkaar verschillen, zo verschillen hoogbegaafde kinderen ook van elkaar. Het is niet gek dat je als ouder of leerkracht na het lezen van de kenmerken twijfelt of je kind wel hoogbegaafd is omdat je niet alle kenmerken herkent.

Zo verzuchtte ooit een bezorgde moeder in mijn praktijk: ”Ik snap het niet. Uit de test kwam dat mijn kind hoogbegaafd is maar elk weetjesboek dat ik aandraag slaat hij af. Hij is ook helemaal niet geïnteresseerd in schoolse zaken. Gemakkelijk leren? Als hij iets moet leren waar ie het nut niet van inziet dan zien we dit terug in de leerresultaten. En hij haalt echt geen hoge scores op de Cito hoor.”

Deze moeder zag over het hoofd dat haar zevenjarige zoon extreem geïnteresseerd was in voetbal. Hij kende alle voetballers van alle Europese clubs bij naam en wist exact te vertellen in welke positie ze speelden en hoeveel Interlands ze hadden gevoetbald. Deze jongen had een enorm strategisch inzicht: hij versloeg zijn twaalfjarige buurjongen regelmatig bij een potje FIFA. En bij simpele Citovragen dacht hij veel te complex waardoor hij uiteindelijk het verkeerde antwoord gaf.

Ook van leerkrachten zie en hoor ik regelmatig bedenkingen bij de testuitslag: ‘de leerling laat totaal geen doorzettingsvermogen zien dus hoe kan het kind dan toch hoogbegaafd zijn’.
Dus nee, echt niet elk hoogbegaafd kind, haalt torenhoge cijfers, is geïnteresseerd in wetenschap- en techniek of beschikt over ‘zitvlees’ passend bij het beeld dat we hebben van een ijverige Gymnasiumleerling. Elk hoogbegaafd kind heeft zijn eigenheid en dat vinden veel mensen erg verwarrend.

Alle kenmerken op een rij

Ik zet tot slot de meest voorkomende kenmerken van hoogbegaafdheid nog even voor je op een rij in een checklist die je kunt downloaden. Let op: de kenmerken zijn indicatoren. Stel, je kind heeft vrijwel alle kenmerken die op de checklist staan, dan wil dit nog niet automatisch zeggen dat je kind daadwerkelijk hoogbegaafd is. En andersom wil het ook niet zeggen dat je kind niet hoogbegaafd is als het maar een paar kenmerken laat zien. Zoals hierboven beschreven laten niet alle kinderen typisch hoogbegaafd gedrag zien. 


Download hier de checklist

Wil je zekerheid dan adviseer ik je voor diagnostiek een Orthopedagoog of Psycholoog op het gebied van hoogbegaafdheid te raadplegen. Zo’n test kan een mooi fundament vormen om tegemoet te komen aan de behoeftes van je kind. Zo’n test is kostbaar. Ik snap dat je niet over ‘één nacht ijs wilt gaan’. Het volgende blog helpt je hopelijk om de juiste afweging te maken.


Terug naar toolkit!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.